Door Wouter Evereart, Senior Projectdirecteur, Invesis
De gunning van het tweede deel van het programma ‘Scholen van Vlaanderen’ aan het consortium Scholen op Maat (SOM), een samenwerkingsverband tussen Invesis en Belfius, betekent meer dan alleen de aanbesteding van nog een reeks schoolgebouwen. Het duidt op de voortdurende ontwikkeling van publiek-private partnerschappen (PPP/PPS) in Vlaanderen, een model dat zich naar mijn mening heeft ontwikkeld van een experiment tot een van de meest doeltreffende uitvoeringsmechanismen voor grootschalige openbare infrastructuur.
Om het belang van dit programma te begrijpen, moet het worden geplaatst in de bredere context van de geschiedenis van publiek-private samenwerkingsverbanden (PPS) in België en Vlaanderen, en met name in het kader van het langdurige traject van de realisatie van onderwijsinfrastructuur via AGION, het Vlaams Agentschap voor Onderwijsinfrastructuur.
Van PPP-experiment tot leveringsplatform
In de afgelopen twee decennia heeft Vlaanderen een van de meest volwassen markten voor publiek-private samenwerking (PPS) in continentaal Europa ontwikkeld. Wat begon als een alternatief financieringsmechanisme, is uitgegroeid tot een geavanceerd model voor projectuitvoering waarmee op grote schaal infrastructuur op het gebied van vervoer, sociale voorzieningen, onderwijs en sport kan worden gerealiseerd. Ik heb jarenlang met PPS-structuren gewerkt en ben ervan overtuigd dat deze transformatie een van de meest bepalende ontwikkelingen op de Vlaamse infrastructuurmarkt is.
Een belangrijke drijfveer voor deze ontwikkeling was de oprichting van Via-Invest, waarmee Vlaanderen met succes grote mobiliteitsprojecten heeft gerealiseerd via DBFM-constructies (ontwerp, bouw, financiering en onderhoud). Rond dezelfde periode breidde de uitvoering via publiek-private samenwerking (PPS) zich uit naar de spoorwegsector via projecten zoals de Diabolo-spoorverbinding en de door Invesis gesteunde Liefkenshoek-spoorwegtunnel (Locorail), waarmee werd aangetoond dat particuliere financiering en langetermijnverplichtingen op het gebied van onderhoud ook complexe vervoersinfrastructuur konden ondersteunen. Deze projecten droegen bij aan het opbouwen van de contractuele, financiële en institutionele expertise die de basis zou vormen voor toekomstige PPS-programma’s in heel Vlaanderen.
Het PPP-model breidde zich vervolgens uit van het vervoer naar de sociale infrastructuur. Sportfaciliteiten, gevangenissen (zoals de gevangenissen in Beveren en Dendermonde, ondersteund door Invesis) en later ook onderwijsinfrastructuur maakten steeds vaker gebruik van geïntegreerde levenscyclusbenaderingen, waarbij verantwoordelijkheden op het gebied van ontwerp, bouw, financiering en onderhoud werden gebundeld binnen één enkel langetermijnkader. In de loop der tijd ontwikkelden overheden, kredietverstrekkers, investeerders en aannemers een gezamenlijke visie op risicoverdeling, prestatiebeheer en het beheer van activa gedurende de levenscyclus, waardoor een van de meest volwassen PPP-ecosystemen in Europa ontstond.
Mijn ervaring is dat deze opeenvolgende programma’s PPS in Vlaanderen hebben getransformeerd van een experimenteel aanbestedingsmodel tot een beproefd uitvoeringsplatform. Tegen de tijd dat AGION opeenvolgende fasen van schoolinfrastructuurprogramma’s lanceerde, had de markt al bijna twee decennia aan praktische ervaring opgebouwd. Voor mij was de belangrijkste les duidelijk: het op lange termijn op elkaar afstemmen van prikkels voor ontwerp, bouw en onderhoud stimuleert een echte benadering van activabeheer gedurende de gehele levensduur, in plaats van een puur op kapitaaluitgaven gerichte mentaliteit.
AGION's PPP-traject
Naar mijn mening heeft geen enkele overheidsinstantie in België meer praktische ervaring op het gebied van DBFM opgebouwd dan AGION.
Begin jaren 2000 kampte Vlaanderen met een groeiende achterstand op het gebied van investeringen in schoolinfrastructuur. Met de traditionele subsidieregelingen lukte het niet om de wachtlijsten snel genoeg af te bouwen. Het antwoord hierop was het baanbrekende programma ‘Scholen van Morgen’, dat in 2010 officieel van start ging na een aanbestedingsprocedure die enkele jaren eerder was begonnen.
De omvang was ongekend. Scholen van Morgen heeft uiteindelijk 182 schoolprojecten opgeleverd, goed voor ongeveer 707.000 m² aan onderwijsinfrastructuur en ten behoeve van meer dan 125.000 leerlingen in alle onderwijsnetwerken in Vlaanderen. Het programma bracht ontwerp, bouw, financiering en onderhoudsverplichtingen voor een periode van 30 jaar samen onder één dak.
Belangrijk is dat uit de daaropvolgende evaluatie van AGION bleek dat de deelnemende scholen over het algemeen tevreden waren en dat een aantal sterke punten van het model werd bevestigd, waaronder zekerheid op het gebied van het budget, de kwaliteit van het onderhoud en de prestaties van de activa op de lange termijn.
Zoals bij elk baanbrekend programma zijn hieruit ook waardevolle lessen voortgekomen. Schoolbesturen hadden soms te maken met lange ontwikkelingstermijnen, en het gesloten karakter van de oorspronkelijke portefeuille, in combinatie met een strikt contractueel kader, beperkte de flexibiliteit. Deze bevindingen hebben de volgende generatie PPP’s in het onderwijs vormgegeven.
De tweede stap kwam tot stand via het projectspecifieke DBFM-programma, vaak aangeduid als „Wave 2”. In plaats van één enkele megaportfolio aan te besteden, richtte AGION zich op kleinere clusters en afzonderlijke projecten. Dit zorgde voor meer flexibiliteit, stelde schoolbesturen in staat om op verschillende momenten aan programma’s deel te nemen en trok een breder scala aan marktdeelnemers aan. De projectspecifieke DBFM-aanbestedingen boden ook kansen voor gespecialiseerde investeerders zoals Invesis, dat met succes deelnam aan verschillende clusters, waaronder de Egied van Broeckhoven-school in Sint-Jans-Molenbeek en het Evara-scholencluster met drie campussen in Turnhout, Gent en Zelzate.
Vandaag de dag vertegenwoordigt Scholen van Vlaanderen de derde generatie Vlaamse PPP’s op onderwijsgebied.
Scholen van Vlaanderen: Een derde golf
De Vlaamse Regering heeft ‘Scholen van Vlaanderen’ gepositioneerd als een nieuwe investeringsgolf ter waarde van meer dan 1 miljard euro, verdeeld over drie percelen van vergelijkbare omvang. Het programma zal naar verwachting ongeveer 500.000 m² aan nieuwe of grondig gerenoveerde schoolinfrastructuur opleveren, verdeeld over zo’n negentig projecten.
Perceel 2 werd in 2026 gegund aan Scholen op Maat (SOM), het consortium gevormd door Invesis en Belfius. Krachtens de overeenkomst zal SOM gedurende een periode van 30 jaar 37 scholen met een totale oppervlakte van ongeveer 176.000 m² ontwikkelen, financieren, bouwen en onderhouden. Het programma vertegenwoordigt een investering van ongeveer 500 miljoen euro en creëert capaciteit voor meer dan 20.000 leerlingen.
Voor mij zit de echte innovatie niet in de omvang van het programma, maar in de opzet ervan.
Schoolbesturen ondersteunen in plaats van alleen maar gebouwen op te leveren
Een les die ik in eerdere programma’s herhaaldelijk heb geleerd, is dat schoolbesturen veel meer nodig hebben dan alleen financiering. In de praktijk heb ik gemerkt dat veel schoolbesturen het op prijs stellen om een ervaren partner aan hun zijde te hebben bij het nemen van belangrijke projectbeslissingen. Vragen rond aanbestedingsstrategie, fasering, budgetoptimalisatie, stakeholdermanagement en risicoverdeling zijn vaak uitdagingen waarmee onderwijsinstellingen slechts één of twee keer per generatie worden geconfronteerd. Door de langdurige infrastructuurkennis van Invesis te combineren met de diepgaande kennis van Belfius over de Belgische onderwijssector, kan SOM schoolbesturen helpen om gedurende het hele proces weloverwogen beslissingen te nemen, terwijl de verantwoordelijkheid voor de onderwijsvisie stevig bij de school zelf blijft liggen.
Het SOM-model houdt hier expliciet rekening mee. Het combineert de ervaring van Invesis op het gebied van het ontwikkelen van, investeren in en beheren van langetermijnpartnerschappen voor infrastructuur met de expertise van Belfius in het financieren en ondersteunen van schoolprojecten. Invesis coördineert het programma op overkoepelend niveau, inclusief de verantwoordelijkheden voor het langetermijnonderhoud, terwijl Belfius de schoolbesturen ondersteunt tijdens het ontwerp- en uitvoeringsproces. SOM zal optreden als een langetermijnpartner die scholen vanaf de allereerste fasen begeleidt, via het ontwerp, de aanbesteding, de bouw en uiteindelijk 30 jaar onderhoud. De opzet begint met collectieve introductiesessies, gevolgd door individuele bezoeken aan elke deelnemende school. Elke school krijgt toegewijde ondersteuning bij het projectmanagement, programmabegeleiding en advies over de meest geschikte uitvoeringsstrategie. Met op maat gemaakte en flexibele aanbestedingstrajecten biedt SOM oplossingen voor schoolbouwprojecten van verschillende omvang, complexiteit en met verschillende niveaus van expertise bij de lokale schoolbesturen. Deze flexibiliteit biedt daarmee een antwoord op een van de traditionele punten van kritiek op infrastructuur-PPS’en: overmatige standaardisatie. Hoewel schaalvoordelen belangrijk blijven en standaardisatie op programmaniveau zeker een prominente rol blijft spelen, erkent het programma expliciet dat elk individueel schoolbouwproject uniek is en een oplossing op maat vereist.
Het proces omvat ook formele beslissingsfasen waarin schoolbesturen het goedkeuringsrecht behouden over projectomschrijvingen, voorlopige ontwerpen, definitieve ontwerpen, vergunningaanvragen en het uiteindelijke DBFM-contract. De deelnemende scholen blijven dus eigenaar van de onderwijsvisie, terwijl ze een groot deel van de technische en administratieve lasten overdragen aan de programmaorganisatie.
Dit evenwicht tussen standaardisatie en autonomie zou wel eens een van de belangrijkste verbeteringen kunnen blijken te zijn die door de derde generatie PPP’s in het onderwijs zijn ingevoerd.
Een programma dat de volwassenheid van de markt weerspiegelt
Voor mij is het meest opvallende aspect van ‘Scholen van Vlaanderen’ wat het zegt over de ontwikkeling van de uitvoering van overheidsinvesteringen in Vlaanderen.
De eerste generatie, ‘Scholen van Morgen’, heeft aangetoond dat publiek-private samenwerkingsverbanden (PPS) een enorme achterstand op het gebied van infrastructuur kunnen wegwerken. De tweede generatie heeft het model verder verfijnd door middel van projectspecifieke DBFM-aanbestedingen. De derde generatie heeft nu lering getrokken uit eerdere ervaringen op het gebied van flexibiliteit, bestuur, betrokkenheid van belanghebbenden en programmabeheer.
Ik ben dan ook van mening dat de gunning aan SOM niet zomaar weer een aanbestedingsresultaat is. Het is het bewijs van een volwassen infrastructuur-ecosysteem waarin de overheid, financiers, investeerders, aannemers en schoolbesturen hebben geleerd van bijna twee decennia ervaring.
De deelname van Invesis, dat in zijn internationale portefeuille meer dan 50 DBFM-projecten heeft en over uitgebreide ervaring op het gebied van onderwijsinfrastructuur beschikt, samen met Belfius, dat in België een lange geschiedenis heeft op het gebied van projectfinanciering en adviesdiensten voor scholen, toont naar mijn mening aan hoe de verdere ontwikkeling van publiek-private partnerschappen in de Vlaamse schoolinfrastructuur zeer ervaren institutionele spelers aantrekt.
